✍️ मोहन चौलागाईं
कालिकोट । नेपाल कम्युनिष्ट आन्दोलनले ७७ वर्ष पूरा गरेको छ। वि.सं. २००६ वैशाख ९ गते पुष्पलाल श्रेष्ठको नेतृत्वमा स्थापना भएको नेपाल कम्युनिष्ट पार्टीले निरङ्कुश राणाशासनको अन्त्य, प्रजातन्त्र स्थापना र समाजवादको लक्ष्यसहित यात्रा सुरु गरेको थियो। सात दशकभन्दा बढीको अवधिमा यो आन्दोलनले राजनीतिक परिवर्तनका ठूला उपलब्धि हासिल गरे पनि पछिल्लो समय जनविश्वास घट्दै गएको विश्लेषकहरू बताउँछन्।
भूमिगत संघर्षबाट सुरु भएको यात्रा
स्थापनाको प्रारम्भिक चरणमा राणाशासनको कडा नियन्त्रणका कारण कम्युनिष्ट गतिविधि भूमिगत रूपमा सञ्चालन भए। पर्चा वितरण, गुप्त बैठक र वैचारिक अभियानमार्फत जनचेतना फैलाउने काम गरियो।
वि.सं. २००७ सालको राणाशासन अन्त्य मा कम्युनिष्ट कार्यकर्ताहरूले प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष रूपमा योगदान दिएका थिए। यसले नेपालमा राजनीतिक चेतनाको विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको मानिन्छ।
पञ्चायतविरुद्ध संघर्ष र आन्दोलनको विस्तार
राजा महेन्द्रले २०१७ सालमा संसद विघटन गरी पञ्चायती व्यवस्था लागू गरेपछि कम्युनिष्ट आन्दोलन पुनः भूमिगत बन्यो। यस अवधिमा संगठन विस्तार, वैचारिक बहस र गुटीय विभाजन तीव्र बने। वि.सं. २०२८ को झापा आन्दोलन ले सशस्त्र संघर्षको धारलाई अगाडि बढाएको थियो। त्यसपछि २०४६ सालको जनआन्दोलन २०४६ मा कम्युनिष्ट दलहरूले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनर्स्थापना गराएका थिए।
जनयुद्धदेखि शान्ति प्रक्रियासम्म
बहुदलीय व्यवस्थापछि नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी ९एमाले० संसदीय राजनीतिमा प्रमुख शक्तिका रूपमा उदायो। तर २०५२ सालमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी ९माओवादी०ले सुरु गरेको सशस्त्र द्वन्द्वले देशलाई दशक लामो हिंसात्मक संघर्षतर्फ धकेल्यो।
वि।सं। २०६२–६३ को जनआन्दोलन २०६२–६३ र त्यसपछि भएको व्यापक शान्ति सम्झौतापछि माओवादी मूलधार राजनीतिमा आएको थियो। यस प्रक्रियाले नेपालमा गणतन्त्र स्थापनाको आधार तयार गर्यो।
संविधान, सत्ता र विभाजन
वि.सं. २०७२ मा नेपालको संविधान २०७२ जारी भएसँगै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र संस्थागत भयो। २०७४ को निर्वाचनमा वाम गठबन्धनले करिब दुई–तिहाइ बहुमत प्राप्त गरेपछि कम्युनिष्ट आन्दोलन शक्तिशाली अवस्थामा पुगेको थियो। त्यसपछि नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) गठन भए पनि आन्तरिक विवादका कारण पुनः विभाजन भयो।
उपलब्धि र चुनौती सँगसँगै
कम्युनिष्ट दलहरूले संघीयता कार्यान्वयन, पूर्वाधार विकास र सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम विस्तारमा योगदान दिएको दाबी गर्छन्। तर पछिल्ला वर्षहरूमा:
आन्तरिक कलह
सरकार सञ्चालनमा अस्थिरता
भ्रष्टाचार आरोप
नयाँ राजनीतिक शक्तिको उदय
जस्ता कारणले जनसमर्थन घट्दै गएको विश्लेषण गरिएको छ।
जनविश्वास पुनःस्थापनाको चुनौती
विश्लेषकहरूका अनुसार अब कम्युनिष्ट आन्दोलनले आफ्नो पुरानो जनाधार जोगाउनस्
संगठनात्मक सुधार
सुशासन
रोजगारमुखी अर्थतन्त्र
युवामैत्री नीति
जस्ता क्षेत्रमा ठोस काम गर्नुपर्ने देखिन्छ।
निष्कर्ष
नेपालको कम्युनिष्ट आन्दोलनले राणाशासन अन्त्यदेखि गणतन्त्र स्थापनासम्म ऐतिहासिक भूमिका खेलेको छ। तर वर्तमान अवस्थामा यसको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको जनताको विश्वास पुनः प्राप्त गर्नु रहेको छ।
मोहन चौलागाईं
खाँडाचक्र नगरपालिका – ८ कालिकोट
