ललितपुर । नेपालमा डिजिटल असमानता न्यूनीकरण गर्दै कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) प्रविधिको व्यावहारिक, जिम्मेवार र समावेशी प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्यले सञ्चालन गरिएको ‘पहुँचदेखि सक्रिय सहभागितासम्मस् नेपालमा असमानता न्यूनीकरणका लागि एआई साक्षरता’ पाइलट कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ।
२०८३ असोज २३ मा ललितपुरमा आयोजित अनुभव आदानप्रदान तथा समापन कार्यक्रममा सहभागी, स्थानीय सरकारका प्रतिनिधि, नागरिक समाजका साझेदार, स्वयंसेवक तथा अन्य सरोकारवालाहरूले कार्यक्रमबाट प्राप्त सिकाइ, अनुभव र आगामी दिनमा एआई साक्षरता विस्तारका सम्भावनाबारे छलफल गरेका थिए।
ललितपुर महानगरपालिका वडा नम्बर २ मा सञ्चालन गरिएको यस पहलले नागरिक तथा स्थानीय सरकारका सरोकारवालाहरूको एआईसम्बन्धी ज्ञान र क्षमता अभिवृद्धिमा जोड दिएको थियो। सहभागीहरूलाई एआई प्रविधिका प्रयोग, सम्भावना, सीमितता तथा यससँग सम्बन्धित नैतिक प्रश्नबारे बुझाउन कार्यक्रम केन्द्रित रहेको थियो।
व्यावहारिक अभ्यास र अनुभव आदानप्रदानमा जोड
जुन २०२६ मा सञ्चालन गरिएको पाइलट तालिमपछि सहभागीहरूले दैनिक कामकाज, सिकाइ, सञ्चार तथा सामुदायिक गतिविधिमा एआई उपकरणको प्रयोग कसरी गरे भन्ने विषयमा समापन कार्यक्रममा अनुभव साटासाट गरेका थिए।
प्रस्तुतीकरण, व्यावहारिक प्रदर्शन, व्यक्तिगत अनुभव र समूहगत छलफलमार्फत एआईको प्रयोगबाट प्राप्त अवसर तथा त्यस क्रममा देखिएका चुनौतीबारे समीक्षा गरिएको थियो। स्थानीय परिवेशमा प्रविधिको प्रयोग गर्दा आलोचनात्मक सोच, डिजिटल समावेशीकरण र जिम्मेवार अभ्यासलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने विषयमा समेत छलफल भएको थियो।
कार्यक्रमले एआई उपकरणमा पहुँच हुनु मात्र पर्याप्त नहुने, तिनको सही प्रयोग गर्ने क्षमता, प्राप्त सूचनाको विश्वसनीयता जाँच्ने सीप र प्रविधिको प्रयोगबारे सूचित निर्णय लिन सक्ने दक्षता पनि आवश्यक हुने विषयलाई महत्त्व दिएको थियो।
भविष्यका कार्यक्रमका लागि समुदायको सुझाव
समापन कार्यक्रमअन्तर्गत नीति निर्माता, शिक्षाविद्, विकासकर्मी तथा अन्य सरोकारवालाहरूलाई लक्षित गर्दै भविष्यमा सञ्चालन गरिने एआई साक्षरता कार्यक्रमलाई प्रभावकारी र समावेशी बनाउन समुदायमा आधारित सुझाव संकलनका लागि समूहगत छलफल गरिएको थियो।
छलफलबाट डिजिटल समावेशीकरण, एआई प्रयोगका लागि नागरिकको तयारी र स्थानीय आवश्यकताअनुसार क्षमता विकासका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने विषयमा अनुभव तथा सुझावहरू संकलन गरिएको आयोजकको विवरणमा उल्लेख छ।
कार्यक्रमले प्रविधिमा पहुँच विस्तारसँगै नागरिकलाई त्यसको प्रयोगमा आत्मविश्वासी, सचेत र सक्रिय बनाउन आवश्यक रहेको सन्देश दिएको छ। विशेषगरी स्थानीय समुदायका आवश्यकता र अनुभवलाई समेटेर एआई साक्षरता कार्यक्रम सञ्चालन गर्दा डिजिटल रूपान्तरणलाई थप समावेशी बनाउन सकिने अपेक्षा गरिएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय असमानता संस्थानको सहयोग
‘From Access to Agency: AI Literacy to Reduce Inequalities in Nepal’ नामक यो पाइलट पहल लन्डन स्कूल अफ इकोनोमिक्स एन्ड पोलिटिकल साइन्स (LSE) अन्तर्गतको अन्तर्राष्ट्रिय असमानता संस्थानमा रहेको सामाजिक तथा आर्थिक समानताका लागि एट्लान्टिक फेलोसिपको सहयोगमा सञ्चालन गरिएको हो।
पहललाई सफल बनाउन सहयोग गर्ने ललितपुर महानगरपालिका वडा नम्बर २, सहभागी समुदाय, वडा सदस्य, पत्रकार, परियोजना सहजकर्ता, अनलाइन स्वयंसेवक तथा संयुक्त राष्ट्र स्वयंसेवक (UNV) टोलीप्रति आयोजकले आभार व्यक्त गरेको छ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ताले सामाजिक, आर्थिक तथा शासन प्रणालीमा प्रभाव बढाउँदै लगेको वर्तमान समयमा एआई साक्षरतालाई सुदृढ बनाउनु आवश्यक देखिएको छ। समुदायका नागरिकले प्रविधिको प्रयोगबारे जानकारी प्राप्त गर्ने, त्यसको सीमितता बुझ्ने र जिम्मेवार ढंगले उपयोग गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु नै यस्ता पहलको महत्त्वपूर्ण उद्देश्य हो।
समुदायको सहभागिता, व्यावहारिक सिकाइ र समावेशी दृष्टिकोणमा आधारित एआई साक्षरता कार्यक्रमले नेपालमा डिजिटल विभाजन न्यूनीकरण तथा प्रविधिको न्यायोचित उपयोगसम्बन्धी प्रयासलाई थप प्रभावकारी बनाउन योगदान पुर्याउने छ।
