सुर्खेत । अन्तरलिङ्गी हुनु कुनै रोग वा कमजोरी होइन, मानव शरीरमा पाइने प्राकृतिक जैविक विविधता हो। तर समाजमा यसबारे पर्याप्त जानकारी नहुँदा अन्तरलिङ्गी व्यक्तिले आफ्नो शारीरिक अवस्थाभन्दा बढी सामाजिक भ्रम, कलङ्क, पूर्वाग्रह र विभेद को सामना गर्नुपरिरहेको सरोकारवालाहरूले बताएका छन्। परिवारबाटै स्वीकार्यताको संकट सुरु हुनेदेखि शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सार्वजनिक सेवासम्म समान अवसरमा अवरोध पुग्ने अवस्था अझै चुनौतीका रूपमा रहेको उनीहरूको भनाइ छ।
अन्तरलिङ्गी अवस्था सबै व्यक्तिमा जन्मकै समयमा पहिचान नहुन सक्छ। कतिपय अवस्थामा जन्मका क्रममा वा गर्भावस्थाको परीक्षणबाट जानकारी हुन सक्ने भए पनि केही व्यक्तिमा किशोरावस्था, स्वास्थ्य परीक्षण, प्रजननसम्बन्धी जाँच वा उपचारका क्रममा मात्र आफ्नो शारीरिक अवस्थाबारे थाहा हुन सक्छ। यही अवस्थाबारे परिवार र समुदायमा वैज्ञानिक जानकारीको अभाव हुँदा बालबालिकाको शरीरलाई असामान्यता, लाज वा सामाजिक प्रतिष्ठासँग जोडेर हेर्ने प्रवृत्ति देखिने गरेको सुर्खेतमा आयोजित एक कार्यक्रममा सहभागीहरूले बताएका छन्।
समस्या कहाँबाट सुरु हुन्छ
अन्तरलिङ्गी बालबालिका तथा व्यक्तिका लागि पहिलो चुनौती आफ्नै परिवार हुन सक्ने सरोकारवालाहरूको भनाइ छ। बच्चाको शारीरिक विविधता थाहा पाएपछि त्यसलाई लुकाउने, अरूलाई बताउन डराउने वा सामाजिक दबाबमा निर्णय गर्ने अवस्था सिर्जना हुँदा बच्चाको गोपनीयता, आत्मसम्मान र आत्मनिर्णयको अधिकार प्रभावित हुन सक्छ। समाजले के भन्ला भन्ने डरका कारण बच्चाको अवस्थालाई स्वाभाविक विविधताका रूपमा स्वीकार गर्नुको सट्टा समस्या वा कमजोरीका रूपमा बुझिनु यसको प्रमुख कारणमध्ये एक हो।
स्वास्थ्य सेवामा पनि यस्तै चुनौती देखिन सक्छ। अन्तरलिङ्गी व्यक्तिले स्वास्थ्य संस्थामा पुग्दा आफ्नो शरीर वा पहिचानका विषयमा अनावश्यक जिज्ञासा, असहज व्यवहार वा गोपनीयता भङ्ग हुने डर सामना गर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्ने सहभागीहरूले बताएका छन्। स्वास्थ्य सेवा प्रणालीमा पर्याप्त संवेदनशीलता र समावेशी अभ्यास नहुँदा आवश्यक स्वास्थ्य सेवा लिनसमेत कतिपय व्यक्ति हिच्किचाउन सक्ने जोखिम हुन्छ।
विभेदको प्रभाव कति गम्भीर
परिवार तथा समुदायबाट निरन्तर हुने अपमान, बहिष्करण र कलङ्कले व्यक्तिको सामाजिक जीवनमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्छ। विद्यालयमा जिस्क्याउने, अलग व्यवहार गर्ने वा आफ्नो शारीरिक अवस्थाका कारण असहज वातावरण सिर्जना हुने अवस्था आएमा शिक्षामा निरन्तरता प्रभावित हुन सक्छ। त्यस्तै रोजगारी र सार्वजनिक सेवामा समान अवसर नपाउँदा सामाजिक तथा आर्थिक सहभागिता कमजोर बन्न सक्ने सरोकारवालाहरूको भनाइ छ।
अन्तरलिङ्गी बालबालिकाको हकमा चुनौती अझ संवेदनशील हुन्छ। आफ्नो शरीरबारे निर्णय गर्न सक्ने उमेर र अवस्थाअघि नै सामाजिक दबाबमा निर्णय गरिनु, उनीहरूको गोपनीयता अरूका अगाडि सार्वजनिक हुनु वा शरीरलाई लिएर लाज र डर सिर्जना गरिनुले बालबालिकाको आत्मसम्मान तथा अधिकारमा असर पर्न सक्छ। त्यसैले बालबालिकाको सर्वोत्तम हित, शारीरिक अखण्डता, गोपनीयता र भविष्यमा आफ्नो शरीरसम्बन्धी निर्णयमा सहभागी हुन पाउने अधिकारलाई केन्द्रमा राख्नुपर्नेमा कार्यक्रमले जोड दिएको थियो।
अन्तरलिङ्गी र पारलैङ्गिक एउटै होइन
समाजमा रहेको अर्को भ्रम अन्तरलिङ्गी, पारलैङ्गिकता र यौनिक अभिमुखीकरणलाई एउटै विषयका रूपमा बुझ्नु हो। कार्यक्रममा अन्तरलिङ्गी अवस्था जन्मजात जैविक तथा यौन विशेषतासँग सम्बन्धित हुने, पारलैङ्गिकता व्यक्तिको लैङ्गिक पहिचानसँग सम्बन्धित हुने तथा यौनिक अभिमुखीकरण व्यक्तिले अनुभव गर्ने भावनात्मक, रोमान्टिक वा यौन आकर्षणसँग सम्बन्धित हुने स्पष्ट पारिएको थियो। यी फरक अवधारणालाई नबुझ्दा सम्बन्धित व्यक्तिको पहिचानमाथि थप भ्रम र सामाजिक विभेद उत्पन्न हुन सक्ने बताइएको थियो।
समाधानको बाटो के
समस्याको समाधानका लागि पहिलो आवश्यकता ८८सही सूचना र निरन्तर सचेतना भएको सहभागीहरूले बताएका छन्। परिवार, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, सरकारी कार्यालय, सञ्चार क्षेत्र तथा समुदायमा अन्तरलिङ्गी र लैङ्गिक तथा यौनिक विविधताका विषयमा तथ्यमा आधारित जानकारी पुर्याउनुपर्ने आवश्यकता छ। विशेषगरी अभिभावक तथा शिक्षकलाई संवेदनशील बनाउँदै बालबालिकाको गोपनीयता, सम्मान र सुरक्षालाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्नेमा जोड दिइएको छ।
सरकारी तथा गैरसरकारी संस्थाले आफ्ना नीति, कार्यक्रम र सेवामा लैङ्गिक तथा यौनिक विविधता भएका व्यक्तिको अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्ने सुझावसमेत कार्यक्रममा आएको छ। कार्यक्रमको योजना बनाउने चरणदेखि कार्यान्वयन र मूल्याङ्कनसम्म सम्बन्धित समुदायको सहभागिता भएमा उनीहरूको वास्तविक आवश्यकता पहिचान गर्न र सेवा प्रभावकारी बनाउन सहयोग पुग्ने सहभागीहरूको भनाइ छ।
सञ्चार माध्यमको भूमिका निर्णायक
अन्तरलिङ्गी व्यक्तिसम्बन्धी सामाजिक धारणा निर्माणमा सञ्चार माध्यमको भूमिका महत्वपूर्ण हुने भएकाले समाचार तथा सार्वजनिक सामग्री तयार गर्दा संवेदनशील भाषा, तथ्यपरक प्रस्तुति र व्यक्तिको गोपनीयतालाई प्राथमिकता दिनुपर्नेमा जोड दिइएको छ। व्यक्तिको शारीरिक अवस्थालाई सनसनीपूर्ण बनाउने वा अपमानजनक शब्द प्रयोग गर्नेभन्दा अधिकार, समानता, सम्मान र सामाजिक समावेशिताको विषयका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याइएको छ।
विजय बीक भन्छन अन्तरलिङ्गी व्यक्तिको चुनौती उनीहरूको शरीर वा जैविक विविधतामात्र होइन, त्यसलाई लिएर समाजले निर्माण गर्ने भ्रम र विभेद मुख्य चुनौतीका रूपमा देखिएको छ। त्यसैले समस्या समाधानका लागि दया वा सहानुभूति मात्र पर्याप्त नभई समान अधिकार, सम्मान, सुरक्षा, अवसर र आत्मनिर्णयको अधिकार सुनिश्चित गर्ने सामाजिक तथा संस्थागत वातावरण आवश्यक छ। कार्यक्रममा सहभागीहरूले परिवारदेखि राज्यसम्म सबै तहले आफ्नो व्यवहार र संस्थागत अभ्यास पुनरावलोकन गर्नुपर्ने बताएका छन्। “विविधता प्रकृतिको विशेषता हो, विभेदको आधार होइन” भन्ने मूल सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्न सके मात्र अन्तरलिङ्गी व्यक्तिका लागि सुरक्षित, सम्मानजनक र समावेशी समाज निर्माण गर्न सकिने बताए ।
